Wet DBA en schijnzelfstandigheid: de handhaving in 2026

Schijnzelfstandigheid staat weer op de agenda van de Belastingdienst. Na een onderbreking in coronatijd hervatte de belastingdienst in 2025 onderzoeken en verwacht vanaf 2026 volledige aanslaggeving. Ben je zelfstandige, vooral op langdurige contracten met één klant, dan moet je de drie criteria kennen die de Belastingdienst gebruikt om vast te stellen of je echt zelfstandig bent of vals geclassificeerd. Deze gids helpt je de wet te begrijpen, je risico's in te schatten en je werk legitiem in te richten.

Wat is schijnzelfstandigheid?#

Schijnzelfstandigheid gebeurt wanneer iemand werkt onder een contract dat zegt "freelancer" of "zelfstandige", maar de werkelijkheid — de manier waarop het werk daadwerkelijk plaatsvindt — lijkt veel meer op een arbeidsrelatie. De Belastingdienst spreekt van schijnzelfstandigheid, en dat is belangrijk omdat:

• Voor jou (de werker): Herclassificatie als werknemer betekent teruggaafvorderingen voor loonbelasting, sociale premies en boetes.
• Voor je klant: Zij riskeren alsnog verschuldigde werkgeverslast, boetes en rente.
• Voor de Belastingdienst: Het wordt gezien als belastingontduiking en ontduiking van arbeidsvoorwaarden.

De Nederlandse wet die dit regelt heet de Wet Aanscherping Handhaving Arbeidsvoorwaarden Dagloners (Wet DBA), aangenomen in 2000 en sindsdien aangescherpt. De handhaving legde stil in 2020–2024 (vanwege coronasteun voor bedrijven), maar de Belastingdienst heeft aangekondigd dat ze weer opschalen, met volledige aanslaggeving vanaf 2026.

De drie criteria: hoe de Belastingdienst zelfstandigheid beoordeelt#

De Belastingdienst hanteert drie criteria om te beoordelen of je echt zelfstandig bent of vals geclassificeerd. Om veilig te zijn moet je op alle drie criteria sterke posities hebben. Faalt je op twee of meer, dan riskeer je herclassificatie.

Criterium 1: Gezag (zeggenschap en leiding)#

Gezag betekent: wie stuurt je aan?

Bij echte zelfstandigheid jij:

• Bepaalt welke taken je doet (binnen afgesproken scope)
• Bepaalt hoe en wanneer je ze doet
• Bepaalt waar je werkt
• Bepaalt welke methoden en tools je gebruikt
• Bepaalt of je hulp inhuurt

Bij vals zelfstandige relaties de klant:

• Bepaalt je dagschema en werktijden
• Schrijft voor hoe je moet werken en welke kwaliteit
• Verbiedt je voor anderen te werken
• Bepaalt hoeveel uur per week
• Bepaalt werkplek en kleding

Waarschuwingssignalen voor de Belastingdienst:

• Je moet op vaste plaatsen op vaste tijden verschijnen
• Je krijgt gedetailleerde instructies hoe je moet werken
• Je kunt taken niet weigeren zonder gevolgen
• Je mag niet voor concurrenten werken
• Je mag het werk niet uitbesteden

Hoe veilig blijven: Behoud echte autonomie. Maak schriftelijk duidelijk dat je je eigen schema bepaalt, je methodes kiest en taken kunt afslaan of voor anderen werken (tenzij er echt een niet-concurrent afspraak is, wat zeldzaam is). Manage projecten onafhankelijk in plaats van dagelijks aangestuurd te worden.

Criterium 2: Loon (loontrekkerachtigen betaling)#

Loon betekent: hoe word je betaald?

Echte zelfstandigen:

• Factureren voor hun werk (geen maandelijkse loonstrook)
• Dragen zakelijk risico (als klant niet betaalt, jij verliest geld)
• Verdienen meer in drukke maanden, minder in stille maanden
• Werken op vaste-prijzen of projectbasis
• Investeren eigen geld (tools, apparatuur, scholing)

Vals zelfstandigen (verborgen werknemers):

• Ontvangen vaste maandelijkse of wekelijkse betaling (als een salaris)
• Hebben garantie op betaling, ongeacht prestatie
• Dragen geen risico voor non-betaling
• Krijgen betaald voor bestede uren, niet geleverde resultaten
• Klant verstrekt alles (tools, training, kosten)

Waarschuwingssignalen voor de Belastingdienst:

• Je krijgt vaste maandelijkse betaling (een "salaris")
• Betaling gaat door zelfs als klant geen werk heeft
• Je krijgt betaald per uur, niet per resultaat
• Klant vergoedt alle kosten automatisch
• Geen contract dat risico en zakelijke voorwaarden duidelijk maakt

Hoe veilig blijven: Factuur je werk, niet je tijd. Gebruik contracten die duidelijk maken dat je betaald krijgt bij oplevering van resultaten, dat je zakelijk risico draagt (bijv. boetes bij gemiste deadlines), en dat je zelf verantwoordelijk bent voor tools en professionele ontwikkeling. Werk je uurtarief, zorg dat in het contract ook staat dat je zelf factureert, betaalrisico draagt en flexibiliteit in planning hebt.

Criterium 3: Persoonlijke arbeid (je voert het werk zelf uit)#

Persoonlijke arbeid betekent: jij voert het werk uit, niet iemand die de klant aanstelt.

Echte zelfstandigen:

• Voeren werk zelf uit (met af en toe freelance hulp)
• Kunnen zelf subcontractoren of werknemers aannemen
• Hebben flexibiliteit om uit te besteden

Vals zelfstandigen:

• Moeten werk persoonlijk uitvoeren (klant verbiedt uitbesteding)
• Mogen anderen niet inhuren zonder toestemming
• Worden behandeld als onvervangbaar

Waarschuwingssignalen voor de Belastingdienst:

• Contract verbiedt delegeren of uitbesteden
• Klant eist dat jij alles persoonlijk doet
• Je moet toestemming vragen voor vrije dagen of hulp

Hoe veilig blijven: Behoud het recht om werk uit te besteden of subcontractanten in te schakelen. Maak dit duidelijk in je contract, ook als je het zelden doet. Een goed contract geeft je flexibiliteit om hulp in te huren, op voorwaarde dat kwaliteit en deadlines kloppen.

Wie loopt risico? De doelgroepen van de Belastingdienst#

Niet alle zzp'ers lopen even veel risico. De Belastingdienst richt zich vooral op sectoren waar schijnzelfstandigheid veel voorkomt:

• Langdurig één-klant zzp'ers: Je werkt jaren voor één klant. Risico hoog als het niet meer verschilt van loondienst.
• Uitzend- en platformwerk: Bureaus die je aan opdrachtgevers leveren.
• Onderaannemers in bouw en logistiek: Chauffeurs, bouwvakkers, assemblagemedewerkers.
• Zorg en ondersteuning: Zorgbureaus die medewerkers als zzp klasseren.
• Seizoenswerk: Jaarlijks aangenomen zonder formele contractwijzigingen.

Werk je in zo'n category of voor één klant langer dan een jaar, wees extra voorzichtig.

Wat gebeurt er bij herclassificatie?#

Voor jou:

• Teruggaafvorderingen inkomstenbelasting
• Achterstallige loonbelasting die je had moeten betalen
• Werknemerslasten die je had moeten betalen
• Belastingrente op onbetaalde bedragen
• Boetes (tot 100% van ontbetaalde belasting, hoewel Belastingdienst soepelere regeling voor 2025–2026 signaleerde)

Voor je klant:

• Achterstallige werkgeverslast
• Achterstallige werkgeversbijdragen
• Rente en boetes

De Belastingdienst liet weten dat voor in 2025 ontdekte zaken boetes kunnen worden verlaagd als je vrijwillig medewerkt en corrigeert. Verwacht in elk geval teruggave van belasting en rente. Na 2026 krimpt het coulancevenster.

Hoe werk je als echte zelfstandige#

Wil je de test van de Belastingdienst doorstaan — en vooral ethisch en legaal te werk gaan — volg dan deze stappen:

1. Zet een helder schriftelijk contract op#

Zorg (of laat opstellen) dat je contract bevat:

• Duidelijk dat je zelfstandige bent, niet werknemer
• Dat jij je eigen schema en methodes bepaalt
• Betalingsvoorwaarden (factuur bij oplevering, betaling binnen 30 dagen, enz.)
• Dat je mag uitbesteden of subcontractanten inhuren
• Dat jij verantwoordelijk bent voor tools, verzekeringen, scholing
• Dat jij zakelijk risico draagt (geen betaling zonder oplevering)

• Zet schriftelijk contract op voordat je begint
• Voeg clausule in dat jij schema en methodes bepaalt
• Stel duidelijk dat je factureert per oplevering, niet per uur
• Maak duidelijk dat je mag uitbesteden of hulp inhuren
• Geef betalingstermijnen aan (bijv. 30 dagen na factuur)
• Vermeld dat jij verantwoordelijk bent voor tools en verzekeringen
• Beperk niet-concurrentieclausules, alleen als echt nodig

2. Diversifieer je klantenkring#

Eén langdurige klant is een waarschuwingssignaal. Ook met perfect contract: Belastingdienst kijkt schuin aan als 80% je inkomsten van één bron komt. Streef naar 3–4 gelijktijdige klanten of rotatie per jaar.

3. Behoud echte autonomie#

• Stel je eigen werktijden in (ook al werk je toevallig 9–17 uur)
• Kies je eigen tools en software (met instemming klant over output, niet methode)
• Werk vanuit eigen locatie of regel zelf kantoorruimte
• Wijs taken af die niet bij expertise passen
• Werk af en toe voor andere, niet-concurrerende klanten

4. Factuur correct#

• Stuur formele facturen (geen timesheets) per project of mijlpaal
• Factuur voltooide werk, niet uren (of bij uurtarief: duidelijk in contract dat je onafhankelijk bent)
• Vermeld je bedrijfsgegevens (KVK, btw-id, adres)
• Stel duidelijke betalingstermijnen (meestal 14–30 dagen)
• Maak achterstallige facturen collectief, niet als salarisvoorschot

5. Draag professionele verzekeringen#

Neem beroepsaansprakelijkheidsverzekering (BAV) en arbeidsongeschiktheidsverzekering (AOV) — dit geeft de Belastingdienst het signaal dat je jezelf als échte ondernemer ziet.

6. Documenteer je onafhankelijkheid#

Zorg voor bewijzen dat:

• Je in dezelfde periode ook aan andere projecten/klanten werkte
• Je zakelijke beslissingen nam (apparatuur kopen, scholing, tarieven onderhandelen)
• Je zakelijke kosten maakte
• Je KVK-inschrijving hebt

Gerelateerde artikelen#

Voor meer info hoe de Belastingdienst jouw ondernemer­status beoordeelt, lees Ben je ondernemer voor de Belastingdienst?. Denk je aan een modelovereenkomst, zie Modelovereenkomst: helpt het nog tegen schijnzelfstandigheid? — het helpt alleen als je werkpraktijk er werkelijk aan voldoet.

Combineer je zzp-werk met een loondienst? Dat is ingewikkelder: lees Zzp'en naast een baan in loondienst hoe beide inkomens worden behandeld. En werk je als onderaannemer of samenwerken met andere zzp'ers, daar zijn extra overwegingen.

Veelgestelde vragen#

Het verschil tussen zelfstandigheid en verborgen werknemerschap is niet zuiver academisch — het heeft reële gevolgen voor belastingen, wet en geld. De verhevigde focus van de Belastingdienst op schijnzelfstandigheid betekent dat je nu je contracten en werkafspraken moet checken. Zit je in een grijze zone, pas je werkwijze aan — dat beschermt jou én je klant.

Voor hulp bij facturen, klanten en bedrijfsstructuur is ZZP Belasting ontworpen om echte zelfstandigen compliant en georganiseerd te houden.

← Alle artikelen